Έξι χρόνια μετά, η συνάντηση Ελλήνων και Ουκρανών δημιουργών συνεχίζει να δίνει φωνή μέσα στον πόλεμο
Πώς ένα πολιτιστικό πρόγραμμα στην Ελλάδα το 2019 εξελίχθηκε σε μαρτυρία πολιτιστικής αντίστασης εν καιρώ πολέμου.
Το καλοκαίρι του 2019, εκπρόσωποι πολιτιστικών οργανισμών από την Ουκρανία επισκέφθηκαν την Ελλάδα, στο πλαίσιο της δράσης Study Tour Creative Europe Ukraine του προγράμματος Culture Bridges, για επιμόρφωση και χτίσιμο συνεργασιών με ελληνικούς φορείς. Η επίσκεψη περιελάμβανε δράσεις στην Ελευσίνα, παρακολούθηση του “Οιδίποδα” του Robert Wilson στην Επίδαυρο και επαφές με οργανισμούς όπως το KROMA.
Συμμετέχοντες του Study Tour στου Ψυρρή – μια στιγμή ενότητας στην αιώνια πόλη.
Μέσα σε λίγες μέρες, χτίστηκαν σχέσεις που άντεξαν στο χρόνο — και στη δοκιμασία του πολέμου. Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, όταν ξεκίνησε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, οι συμμετέχοντες από Ελλάδα και Ουκρανια αντάλλαξαν μηνύματα με αγωνία και συγκίνηση. Από τότε, οι ζωές όλων άλλαξαν. Κάποιοι βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή, κάποιοι σιώπησαν, κάποιοι συνεχίζουν να δημιουργούν υπό αντίξοες συνθήκες.
Στην Ελευσίνα – οι σκιές του παρελθόντος γίνονται συνομιλητές του παρόντος
Αυτό το άρθρο επιχειρεί να δώσει φωνή σε τρεις γυναίκες — την Kristina, την Inna και την Oksana — που, μέσω της τέχνης, επιμένουν να αντιστέκονται, να θεραπεύουν, να αφηγούνται.
Χριστίνα Λυλτσένκο, Καλλιτέχνιδα. Σκηνοθέτιδα θεάτρου και κινηματογράφου. Επικεφαλής παιδικής κινηματογραφικής ομάδας και επιμελήτρια εκπαιδευτικών προγραμμάτων στον τομέα του κινηματογράφου.
«Ήρθα από την Κριμαία στην ηπειρωτική Ουκρανία μετά την κατοχή του 2014. Γι’ αυτό και η εμπειρία μου στην Ελλάδα το 2019 είχε τόση συναισθηματική δύναμη. Οι ιστορίες που άκουσα από καλλιτέχνες εκεί έμοιαζαν με τις δικές μας. Πώς να επιβιώσεις, πώς να προωθήσεις το θέατρο σου ή τη φωτογραφία σου. Στην Ελλάδα ένιωσα ξανά ο εαυτός μου.»
Η Kristina συμμετείχε στο Study Tour του 2019 ως συνιδρύτρια της ουκρανικής ΜΚΟ “Generation U”, με την οποία υλοποιεί πολιτιστικά πρότζεκτ που στοχεύουν στην αντιμετώπιση κοινωνικών προβλημάτων μέσω της τέχνης. Θυμάται τη συνάντηση με Έλληνες και Ουκρανούς καλλιτέχνες, τις παραστάσεις, τις περιηγήσεις και τις συνομιλίες σαν ένα μοναδικό τοπίο διαλόγου. «Ανταλλάξαμε ιστορίες, ακούσαμε τις δυσκολίες των άλλων. Αυτός ο διάλογος έγινε θεμέλιο για μένα, ως καλλιτέχνιδα και ακτιβίστρια.»
Μετά την εισβολή το 2022, όλα άλλαξαν. «Οι συντεταγμένες, οι ορίζοντες, τα σημεία αναφοράς μας. Ξέραμε ότι θα είναι μακρύς ο δρόμος, αλλά τώρα το καταλαβαίνουμε με όλο μας το είναι.»
Η Kristina δεν σταμάτησε να δουλεύει. Αντιθέτως, δημιούργησε το “My Puppet Story Course”, ένα πρόγραμμα art therapy με χρήση κούκλας για παιδιά που έχουν ζήσει τον πόλεμο και τον εκτοπισμό. Το πρόγραμμα υλοποιήθηκε σε περιοχές της Ουκρανίας, αλλά και στο εξωτερικό, όπως στην Ιρλανδία.
«Κάποτε είχαμε μια βάση, ένα ασφαλές σημείο εκκίνησης. Τώρα είμαστε σκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο. Κάνουμε συναντήσεις στο Zoom, σχεδιάζουμε εξ αποστάσεως, ψάχνουμε τρόπους, γράφουμε προτάσεις. Αν δεν πάρουμε χρηματοδότηση, συνεχίζουμε έτσι κι αλλιώς. Δεν είναι project – είναι ανάγκη.»
Παράλληλα, συμμετέχει σε πολιτιστικά φόρουμ, σχεδιάζει νέες συνεργασίες και παρακολουθεί τις εξελίξεις στην Ευρώπη.
«Η τέχνη μας δεν είναι πολυτέλεια. Είναι εργαλείο κατανόησης. Και τα art therapy projects που κάνουμε σήμερα, είναι θεραπευτικά και για εμάς. Όχι μόνο για τα παιδιά.»
Η Kristina Lu-Lu εν δράσει, δημιουργώντας μαζί με παιδιά που έχουν βιώσει τον πόλεμο. Μέσα από την τέχνη της κούκλας, τα παιδιά εξωτερικεύουν φόβους, ελπίδες και αναμνήσεις – και η Kristina μετατρέπει κάθε ιστορία σε μια πράξη θεραπείας.
«Μαζί με την εισβολή στις 24 Φεβρουαρίου 2022, κατέρρευσε και η δουλειά μου. Πνίγηκα. Δεν είχα πια το έργο ζωής μου – πάνω από 150 μαθητές, διασκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο. Ήταν σαν να χάθηκε ο αέρας.»
Η Inna είναι χορογράφος, παιδαγωγός και ιδρύτρια της Avanté Ballet School. Το 2019, κατά τη διάρκεια του Study Tour στην Ελλάδα, μοιράστηκε την αγάπη της για τον πολιτισμό και την ελληνική τέχνη. Το ταξίδι στην Αθήνα την ενέπνευσε να ονειρευτεί μελλοντικές συνεργασίες με την Εθνική Λυρική Σκηνή. Όμως η πραγματικότητα του πολέμου άλλαξε τα πάντα.
Όταν η Inna απάντησε στο μήνυμά μου για το KROMA, δεν χρειάστηκε καθόλου χρόνο να θυμηθεί: η μέρα που ξεκίνησε ο πόλεμος ήταν και η μέρα που το μπαλέτο της διαλύθηκε. Η ίδια είχε αφιερώσει τη ζωή της στην εκπαίδευση των παιδιών μέσα από την τέχνη του χορού. Μετά την έναρξη της πλήρους εισβολής, η σχολή Avanté Ballet σκορπίστηκε. «Ήταν το όνειρό μου. Όχι μια δουλειά – η καθημερινότητά μου, η αποστολή μου.»
Λίγο αργότερα, ο Διευθυντής του Κρατικού Χορογραφικού Κολλεγίου του Κιέβου της πρότεινε να μεταβεί στη Σλοβακία, όπου δημιουργήθηκαν συνθήκες για την εγκατάσταση προσφύγων και την εκπαιδευτική συνέχεια για μαθητές του κλασικού και σύγχρονου χορού. «Πήγαμε με πίστη και ελπίδα. Αλλά μέσα σε έναν χρόνο, η πολιτική κατάσταση στη Σλοβακία άλλαξε δραματικά. Αναγκαστήκαμε να επιστρέψουμε στην Ουκρανία. Ξανά από την αρχή. Υπό βομβαρδισμούς, σε καταφύγια, με σειρήνες, με τρόμο. Αλλά συνεχίσαμε. Ο χορός ήταν ο μόνος τρόπος για να σταθούμε όρθιοι.»
Όπως μου λέει:
«Δεν δουλεύαμε απλώς πάνω σε τεχνική ή καλλιτεχνία. Δουλεύαμε για να κρατήσουμε τα παιδιά ζωντανά. Κυριολεκτικά και μεταφορικά. Εμείς οι ίδιοι αντλούσαμε δύναμη από αυτά.»
Η Inna και η ομάδα της στη Ζιτομίρ εστιάζουν σήμερα στην κοινότητα και τη φιλανθρωπία:
Παραστάσεις για τη στήριξη των στρατιωτών
Φιλανθρωπικές εκδηλώσεις σε νοσοκομεία και παιδιατρικές κλινικές
Διεθνείς συναυλίες στην Πολωνία και τη Βόρεια Μακεδονία
Δημοπρασίες και αγορές εξοπλισμού για την Παιδιατρική Ογκολογική Κλινική
Εργαστήρια και art therapy για παιδιά που ζουν καθημερινά με το άγχος του πολέμου
Παράλληλα, επενδύει στην ανάδειξη της ουκρανικής ταυτότητας μέσα από τον χορό. «Η έμφαση έχει μετατοπιστεί. Το έργο μας δεν είναι πια “απλώς τέχνη”. Είναι μαρτυρία, είναι πολιτιστικό αρχείο. Είναι πράξη πίστης.»
Ένα από τα πιο συγκινητικά της πρότζεκτ είναι η Διεθνής Χορογραφική Συνέλευση που πραγματοποιήθηκε φέτος στο Zhytomyr: μια τελετουργική συγκέντρωση με παραστάσεις, παιδικά εργαστήρια και συγκέντρωση πόρων για νοσοκομεία και κοινωνικές δομές.
Όμως αυτό που δεν ξεχνά είναι η Ελλάδα. Όπως μου γράφει με συγκίνηση:
«Το μόνο που δεν πραγματοποιήθηκε στο πρόγραμμα του 2019, ήταν η επίσκεψη στην Εθνική Λυρική Σκηνή και η συνάντηση με τον Διευθυντή του Μπαλέτου. Ήταν ένα μεγάλο μου όνειρο. Ακόμη είναι.»
Η Inna ονειρεύεται μια κοινή παράσταση Ελλήνων και Ουκρανών χορευτών στην Εθνική Λυρική Σκηνή – μια σύμπραξη που θα φέρει πατριωτικές χορογραφίες από το μέτωπο της Ουκρανίας στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας. «Μόνο η τέχνη μπορεί να πει την αλήθεια για την Ουκρανία. Και μόνο αυτή μπορεί να χτίσει γέφυρες ειρήνης.»
Oksana Chepelyk – «Μεταφράζουμε την αντίσταση μέσα από το αισθητήριο»
On the Edge. Η Oksana Chepelyk καταγράφει τον πόλεμο μέσα από το βλέμμα της τέχνης. Με έργα που συνδυάζουν επιστήμη, μνήμη και σωματικότητα, δημιουργεί ένα “ζωντανό αρχείο αντίστασης” για τις φωνές που απειλούνται με αφανισμό.
«Όταν έφτασα στην Αθήνα το 2019, ένιωσα σαν να αγγίζω την αιωνιότητα. Θυμάμαι την Ακρόπολη, το νέο μουσείο, τη θάλασσα της Ελευσίνας, την παράσταση του Robert Wilson στην Επίδαυρο. Δεν ήξερα τότε πόσο θα με καθόριζε αυτό το ταξίδι. Όλα δέθηκαν σε μια εικόνα πολιτισμού και αντίστασης.»
Η Oksana Chepelyk είναι εικαστικός, ερευνήτρια και καθηγήτρια, με διεθνή πορεία. Τη γνώρισα προσωπικά μέσα από τις κοινές μας στιγμές στο πρόγραμμα “Study Tour” και, χρόνια αργότερα, μέσα από τις εξαιρετικά λεπτές, στοχαστικές της απαντήσεις. Η φωνή της συνδυάζει την επιστήμη, την πολιτική και την ποίηση.
«Στις 24 Φεβρουαρίου 2022 ήμουν στο Κίεβο. Είχα μόλις τελειώσει το βίντεο Underwater Landscape για το πρότζεκτ Metabolomics. Στις 5 το πρωί άκουσα τις πρώτες εκρήξεις. Το αρχείο του έργου φέρει εκείνο το timestamp. Για μένα, είναι το πρώτο προσωπικό τεκμήριο του πολέμου.»
Από εκείνη τη μέρα, η Oksana έγινε “nomadic artist in resistance”. Μαζί με τον γιο της, εγκατέλειψαν το Κίεβο μέσα σε σκοτάδι και αβεβαιότητα. Διέσχισαν την Ουκρανία με τρένα, φτάνοντας στη Βουδαπέστη και μετά στην Αλσατία, με τη στήριξη του προγράμματος ACCR. Κατέληξαν στο Iméra της Μασσαλίας, όπου ξεκίνησε ένα νέο κεφάλαιο στη ζωή και τη δουλειά της.
«Άλλαξα. Όχι μόνο χώρο, αλλά και σώμα. Το 2024, τραυματίστηκα σοβαρά στη σπονδυλική στήλη. Παρέλυσα για μήνες. Φορούσα κορσέ. Δεν μπορούσα να κινηθώ. Ξεκίνησα να φτιάχνω αυτοπορτρέτα – εμένα σαν αστροναύτη να αιωρούμαι πάνω από πόλεις πληγωμένες.
Θεωρώ τον τραυματισμό μου ως ένδειξη ότι είμαι πολύ συνδεδεμένη με το συλλογικό τραυματισμένο ουκρανικό σώμα.»
Τα έργα της Oksana μεταφράζουν την εμπειρία του πολέμου και του τραύματος μέσα από επιστημονικά δεδομένα, οπτικά συστήματα, VR, σωματικότητα και μνήμη. Χαρακτηρίζει την πρακτική της documentary performativity – μια μορφή εικαστικής τεκμηρίωσης με επιτελεστικό χαρακτήρα.
«Σήμερα, δεν φτιάχνω απλώς τέχνη. Δημιουργώ ένα κιβώτιο για τη νέα εποχή – μια κιβωτό για τους αόρατους, τα άταφα παιδιά, τις φωνές που χάνονται. Πάνω από 652 παιδιά έχουν σκοτωθεί. Πάνω από 19.500 έχουν απαχθεί. Ποιος θα πει την ιστορία τους;»
Η Oksana έχει συμμετάσχει σε διεθνείς διοργανώσεις όπως η Manifesta 14, η Ars Electronica, το OVNi Festival, με έργα στο Musée Matisse και στο Korsak Museum of Modern Ukrainian Art. Συχνά αξιοποιεί μυθολογικά και μετα-μυθολογικά σχήματα, όπως στη σειρά The Ocean ή στο Ecocide, δημιουργώντας εικονικά τοπία που ανιχνεύουν τις βιοχημικές μεταβολές της θάλασσας ως αντανάκλαση της κλιματικής κατάρρευσης.
«Η Αθηνά είναι στρατηγική, η θεά του δίκαιου πολέμου – στη δική μας περίπτωση, ενός πολέμου για την απελευθέρωση. Οι Έλληνες γνωρίζουν καλά τους πολέμους απελευθέρωσης. Σήμερα είναι σημαντικό να επανακαθορίσουμε την ειρήνη και τη δικαιοσύνη.
Είναι πιο σύνθετο με τη Μέδουσα Γοργόνα – είναι ένα τέρας, αλλά αντιστρέφω αυτή τη στερεοτυπική προσέγγιση από μια οικοφεμινιστική σκοπιά. Το υποβρύχιο είδος Gorgonias εξαφανίστηκε το 2022 λόγω της κλιματικής αλλαγής. Αυτά τα ευάλωτα είδη χρειάζονται προστασία τον 21ο αιώνα.»
Παρά τον τραυματισμό της, συνεχίζει να εργάζεται με διεθνείς υποστηρικτές όπως τα PAUSE, A*MIDEX, FIAS, House of Europe, APF Award. Μετά τον τραυματισμό της, συμμετέχει στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα “Crisis – Perspectives from the Humanities”, που υποστηρίζεται από το CHANSE – Collaboration of Humanities and Social Sciences in Europe, Hera – Humanities in the European Research Area και TELEMMe του Πανεπιστημίου Aix-Marseille.
Η πρότασή της δεν είναι μόνο καλλιτεχνική – είναι πολιτική: η δημιουργία ενός αρχείου πολιτιστικής γενοκτονίας, ενός «ζωντανού αρχείου αντίστασης», που θα διασώσει τις μνήμες των κοινοτήτων που απειλούνται με αφανισμό.
«Ο πολιτισμός είναι πεδίο μάχης. Αν δεν σώσουμε τις μνήμες μας, δεν θα σώσουμε ούτε τον εαυτό μας.»
Η Oksana Chepelyk στην Ακρόπολη, το 2019 — μια στιγμή που, όπως λέει, της έδωσε την αίσθηση ότι άγγιξε την αιωνιότητα. Η εικόνα του ελληνικού πολιτισμού έγινε για εκείνη σημείο αναφοράς στην προσωπική και καλλιτεχνική της αντίσταση.
Από τον διάλογο στη σιωπή: Η άλλη πλευρά της μαρτυρίας
Το 2019, ξεκινήσαμε με διάλογο. Το 2022, βρεθήκαμε αντιμέτωποι με τη βία. Το 2025, κρατάμε τα νήματα μιας πολιτιστικής αντίστασης που δεν έσπασε.
Η Kristina, η Inna, η Oksana – και άλλες και άλλοι που δεν εμφανίζονται εδώ – εκπροσωπούν κάτι περισσότερο από μεμονωμένες φωνές. Αντιπροσωπεύουν μια κοινότητα μνήμης, δημιουργίας και επιμονής. Μας μίλησαν με αλήθεια, με συγκίνηση, με θυμό, με πείσμα.
Όμως κάποιοι δεν μπόρεσαν – ή δεν θέλησαν – να μιλήσουν. Σεβόμαστε αυτή τη σιωπή.
Γιατί κάποιες φορές, η σιωπή είναι πιο εκκωφαντική από τη φωνή.
Όπως και να εκφράστηκε – μέσα από μια παράσταση, ένα κουκλόσπιτο, ένα ψηφιακό έργο ή ένα γράμμα που δεν στάλθηκε ποτέ – η μαρτυρία των Ουκρανών καλλιτεχνών δεν είναι μόνο προσωπική. Είναι συλλογική. Και είναι πολιτική.
Σε αυτή την εποχή της αστάθειας, η τέχνη δεν είναι πολυτέλεια. Είναι αντίσταση.
Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που κρατούν το φως της δημιουργίας αναμμένο, θα υπάρχουν και γέφυρες. Ανάμεσα σε πολιτισμούς. Ανάμεσα σε λαούς. Ανάμεσα σε καρδιές.
Το άρθρο υπογράφεται από τον Γιάννη Σπανούδη και δημοσιεύτηκε στο KROMA Magazine στις 13 Σεπτεμβρίου 2025.
Με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του προγράμματος House of Europe, στο πλαίσιο του Cultural Journalism Exchange (Greece Edition) και αποτελεί μέρος συνεργατικού project με το Chytomo.
